HOE KUNNEN SYMBOLEN

IN BEELDENDE WERKSTUKKEN

WORDEN GEïNTERPRETEERD?

 INLEIDING

INLEIDING

Tijdens mijn studietijd en stage werd ik vaak getroffen door een tekening, schilderij of beeld. Ik liet de sfeer, de kleur en de beweging op mij inwerken, soms met bewondering, soms met een vaag gevoel van spanning.

Bij langer op me in laten werken wilde ik echter begrijpen wat me zo getroffen had en welke gevoelens het beeld in mij opriepen, zodat ik over de betekenis zou kunnen praten en misschien een antwoord vinden, wat en waarom de tekening mij iets "deed", waarom een cliënt dit werkstuk op dit moment heeft gemaakt en wat het te maken heeft met zijn probleem.

Vanuit mijn intuïtie voelde ik dat de kleuren, vormen en figuren in het beeld een betekenis hadden. Alsof het symbolen waren van iets. Maar kun je dat zomaar zeggen? Zijn alle symbolen voor iedereen hetzelfde en welke betekenis hebben ze dan? Voor deze scriptie ben ik derhalve gaan onderzoeken of er enige theoretische grondslag bestaat over de wijze waarop symbolen in tekeningen en schilderijen kunnen worden geïnterpreteerd.

In het eerste hoofdstuk wordt het begrip symbool onderzocht en de geschiedenis van de oudste getekende symbolen gevonden. Ik ontdekte dat het onbewuste een belangrijke factor was bij het ontstaan van symbolen en het werd een interessante ontdekkingsreis toen ik de relatie van het onbewuste en beeldende processen ging onderzoeken in hoofdstuk 2.

Door middel van literatuuronderzoek werd getracht op systematische wijze de betekenis van symbolen te achterhalen. In hoofdstuk 3 wordt verslag gedaan op welke wijze dit onderzoek is gedaan en welke betekenissen zijn gevonden.

In het laatste hoofdstuk worden praktijktheorieën besproken met betrekking tot het interpreteren van symbolen en tenslotte worden theorie en praktijk met elkaar vergeleken. Met behulp van de gevonden literatuur en theorieën zal ik twee tekeningen van cliënten op hun symboliek trachten te interpreteren* (De voorbeelden laat ik hier op het World Wide Web achterwege, omdat toestemming van het tonen van gemaakte tekeningen van cliënten slechts werd verkregen in het kader van een onderwijsdoelstelling T.F)

Het verslag rond ik af met een eindconclusie.

Om een antwoord te vinden op de vraag welke betekenis symbolen in beeldende werkstukken hebben \

was het eerst nodig de betekenis van het begrip symbool te onderzoeken.

Daarna leek het interessant om te onderzoeken waar de eerste getekende symbolen oorspronkelijk vandaan kwamen.

1.1. De betekenis van het woord "symbool".

Het woordenboek van Van Dale geeft als verklaring van het woord symbool o.a.: 'Een verdichting van een aantal of een samenstel van begrippen in een enkele voorstelling.' En 'Een object dat in de plaats treedt van dat waarop een drift of een instincthandeling oorspronkelijk gericht was.'

De algemene opvatting dat een symbool iets meer is dan het lijkt, stamt af van de oorspronkelijke Griekse betekenis sym-bolon = samen-gooien. Het verhaal erachter is, dat in de oudheid twee mensen tijdens een maaltijd een afgekloven botje (b.v. van een kippenpootje) door midden braken; ieder bewaarde zijn helft en als men zelf (of zijn nakomelingen) later de ander weer tegenkwam "wierp" men de botdelen weer bij elkaar ten teken van herkenning en verbondenheid. Zij noemden hun botstuk "symbolon." (H.R.Graetz, 1963)
Hiermee wordt uitgedrukt dat een symbool niet alleen een zichtbare vorm heeft (de 2 stukken bot) maar ook een onzichtbare (de expressie van een gevoel) betekenis heeft. Ze horen dus onverbrekelijk bij elkaar. In die zin heeft een symbool een betekenis van het samengaan van verschillende elementen, die tot één geheel worden gevoegd.

Freud beschouwde symbolen zoals ze voorkomen in dromen, als uitingen of vervullingen van onbewuste wensen, waar dan meestal een seksuele betekenis aan werd gegeven.
Moderne theorieën over de betekenis en toepassing van symbolen zijn grotendeels gebaseerd op het pionierswerk  van Carl Gustav Jung. Hij beschouwde symbolen echter niet alleen als uiting van het persoonlijk onbewuste, maar kende er ook een collectieve waarde aan toe. In zijn onderzoek naar het gebruik van symbolen vergelijkt hij symbolen uit architectuur, mythologie, kunst, dromen en menselijk gedrag. Hierin ontdekte Jung symbolen, die onafhankelijk van elkaar en in verschillende tijdsperken en culturen eenzelfde betekenis hadden. Hij trof symbolen aan met een universeel karakter. Hij beschouwde deze symbolen als een produkt van een collectief onderbewustzijn en noemde deze symbolen archetypen. of oerbeelden. Zij zijn geen afspraken van mensen doch in de mensen verankerd als psychische inhouden. Zij worden o.a. uitgebeeld in mythen en sprookjes. (Jung, Archetypen, 1991)

1.2 Het ontstaan van getekende symbolen

Het is waarschijnlijk dat het gebruik van symbolen ontstond in de tijd dat de mensen op langere afstand met elkaar gingen communiceren. Naast de stem als middel om boodschappen over te brengen ontstond het schrift om over een langere weg (b.v. voor handel) en gedurende langere tijd met de medemens te communiceren.

1.2.1. Het eerste geschreven beeld

Een recente theorie maakt aannemelijk dat het driedimensionele beeld eerder ontstond en pas daarna het geschreven beeld. Als verklaring voor deze zienswijze wordt het voorbeeld gegeven van de noodzaak tot het maken van beeldjes. In de oudheid werden kleine van klei gevormde symbooltjes voor de verstuurde handelswaar in een bal van klei gestopt, die vervolgens gezegeld werd met een stempel. Dit voorwerp werd meegegeven als cognossement en de ongebroken bal gaf de geadresseerde de mogelijkheid te controleren of de expediteurs of bewaarders  niet geknoeid hadden. Ook voor aantallen waren er symbooltjes. Het is, volgens deze theorie, een simpele stap geweest de driedimensionele symbooltjes in de kleibal te vervangen door tweedimensionale inkrassingen van voorwerpen, pictogramman (dus lijntekeningen), die in principe door iedereen gelezen konden worden (Uit: gid voor de afdeling West-Azië, Allard Pierson Museum 1989)

1.2.2. Pictogrammen

Het schrift, als eerste de pictogram, ontstond dus als communicatiemiddel toen de mens zich enigszins beschaafd ging ontwikkelen. Pictogrammen zijn gevonden in Midden-Amerika, op de Paaseilanden, in Mohenja Daro, in het oude China, in Mesopotanië en in Egypte. De pictogrammen waren echte tekeningen
In latere tijden ontstond de fonetische schrijf- en vertaalwijze (dus met een klankwaarde, te vergelijken met de huidige rebus) die zich uiteindelijk ontwikkelde tot een spijkerschrift-alfabet van dertig tekens.

1.2.3. Hiëroglyfen

Gedurende het tweede millenium v. Chr. werd naast het spijkerschrift ook gebruik gemaakt van het hiëroglyfische schrift. Hierbij werd geen of weinig gebruik gemaakt van teksten. In het boek van Medhanada en Yvonne Artaud : "Der Weg des Horus, Bilder des inneren Weges, im älteren Ägypten" (1991) wordt erop gewezen dat in Egypte de symbolische betekenis achter de fonetische schrijfwijze bleef bestaan.: 'In de ouders tempels werd niet het Woord, maar het Beeld gepredikt.' (blz. 26). De schrijver stelt ons voor de beelden niet alleen te lezen als letters van woorden, doch hij stelt vast dat de tekeningen van dieren, Goden en koningen allemaal symbolen zijn voor een, nog onbekend, deel van onszelf. De vertaling van namen van Goden noemt hij "ongelukkig" en moeten wij vergeten, omdat het geen bovennatuurlijke personen zijn, doch "delen van onszelf" en van ieder levend wezen.
De Goden (neteru) waren aktieve dynamische beelden die zich in de "verbeelding" lieten ontstaan.  Ter vergelijking noemt de schrijver dat de PK "paardenkracht" van onze auto's ook niet van echte paarden afstamt, maar een symbool van kracht en energie is. De beelden van Goden en dieren stelden volgens hem op dezelfde manier psychologische gedachten voor die in de mensen schuilgingen.

1.3 Symbolen van de moderne maatschappij

 Alhoewel wij de Egyptische tekenaars van de dodentempels nu wellicht zouden zien als kunstenaars zagen zij zichzelf destijds niet zo. Zij waren slechts de overbrenges van een boodschap. Zij gebruikten daarvoor symbolen in een beeldtaal, die in die tijd door iedereen werd begrepen.\

Men kan zich afvragen in hoeverre dit ook geldt voor onze tijd. Is het mogelijk dat symbolen zelfs in onze moderne tijd nog door iedereen kunnen worden begrepen? En welke symbolen zijn dat dan?

Er zijn symbolen die gebruikt worden bij aanwijzingen in  het verkeer, wegwijzers in stationshallen, gebruiksaanwijzingen bij en aan electrische apparaten en sportsymbolen bij de Olympische Spelen. Deze symbolen geven compacte informatie of aanwijzingen die door mensen die verschillende talen spreken begrepen kunnen worden.
Daarnaast kent onze moderne tijd symbolen voor religies en ideologieën, zoals het teken van een kruis en het "ban-de-bom" teken. De milieubeweging kent het symbool van de wereldbol die door handen omvat wordt etc.

Ook de psychologische gevoelswaarde van kleuren wordt ter herkenning aangevoerd. We herkennen het zakelijke, neutrale blauw van de kleding van politie, bewakers en zakenmensen. De kleur groen wordt gebruikt door milieugroeperingen; de kleur rood komen we tegen in het verkeer als waarschuwing tegen gevaar en op verbodsborden. Mensen dragen zwarte kleding bij rouw, maar ook wordt zwart gedragen als teken van onafhankelijkheid en macht.

Ook de reclame maakt veelvuldig gebruik van symbolen om niet uitgesproken gevoelswaard aan een produkt te geven. Concluderend: symbolen komen ook in deze moderne tijd nog volop voor en kunnen door iedereen worden begrepen.

Uit het bovenstaande blijkt dat het gebruik van symbolen in het beeldende vlak van oudsher een communicatieve betekenis heeft. Het gaat er dus om dat symbolen van oorsprong iets uitdrukken en iets mededelen; later ontstonden ook symbolen met een geestelijke, spirituele of psychologische boodschap.

Hoofdstuk 2

         O N B E W U S T E P R O C E S S E N

E N S Y M B O O L V O R M I N G

terug naar boven

 In dit hoofdstuk wordt nagegaan welk belang onbewuste processen hebben bij het tot stand komen van symboolvorming. Daartoe wordt eerst ingegaan op de theorie van het bestaan van het onbewuste en de betekenis van het begrip in een therapeutisch proces. Vervolgens worden enkele methodes beschreven die het in contact komen met het onbewuste mogelijk maken.

3.4.  De betekenis van de RUIMTE-INDELING

Over de indeling van een beeldend vlak is ook psychologisch onderzoek gedaan.

Zo zijn er ruimte-schema's genoemd naar Grünwald, Susan Bach en Rudolf Michel. Ter verklaring van deze indeling wordt uitgegaan van zowel psychologisch testonderzoek, vergelijking van tekeningen van ernstig ziekte patiënten (Susan Bach 1966) en van onderzoek naar meditatieve bijbeltaferelen (Riedel, 1991.)

Daarnaast bestaat er nog een schematekening van Karl Koch die bij een 'boomtest' wordt gebruikt (uit: Gisela Schemeer, 1978, 'Heilende Bäume') en waarvan de intepretatie van de indelingen overeenstemmen met de ruimteschema's zoals hierboven vermeld.

Uit de gevonden literatuur (Bach, Neumann, Riedel en Schemeer) komen dus symbolische zones naar voren die in grote lijnen met elkaar overeenstemmen.

links boven                                                                   midden  boven                                                              rechts boven                                                                     Archetype van de hemel, lucht en vuur                         het geestelijke, immateriële                                                                    het collectief bewuste                        verhouding tot het "vaderlijke"                                                                normen en waarden links symboliek                                                                                                                                                rechts symboliek introversie                                                                                                                                                             extraversie                           Collectief onbewuste                                                                              verhouding tot de natuur                         verhouding tot oerbeelden                                                                       lichaam, het 'moederlijke'   links onder                                                                   midden onder                                                                 rechs onder                                                                         Archetype van water, de aarde en de diepte

(Voor meer gedetailleerde omschrijving van de ruimtesymholiek: zie schema's uit (Bilder, I. Riedel, 1991, blz. 39.)

3.5.   De betekenis van FIGUREN

Bij het zoeken naar literatuur over de symbolische betekenis van figuren, voorwerpen, dingen en natuurverschijnselen werd voornamelijk geput uit symbolische omschrijvingen vanuit de Freudiaanse en Jungiaanse psychologie, alsmede moderne psychoanalytische literatuur. Hierin werden symbolen vergeleken die stammen uit de architectuur, mythologie, sprookjes en dromen.

De symbolische betekenis van dieren blijkt te verwijzen naar de wijze waarop deze dieren in de natuur aan de mens verschijnen (zoals b.v. de leeuw, de adelaar of de slang ) net zoals de symboliek van menselijke figuren (zoals b.v. de grootmoeder of het jonge meisje.)

Ook wordt gewezen op de verandering die symbolen kunnen ondergaan onder invloed  van moderne verschijnselen, zoals het vliegtuig, als luchtwezen, dat symbolisch dezelfde betekenis kan hebben als een vogel in vroeger tijden.

3.6.  Besluit

In het kader van deze scriptie is in dit hoofdstuk volstaan met een globale beschrijving van de gevonden verklaringen van de symbolen. Voor meer gedetailleerde verklaringen van de betekenis van de kleuren, vormen en compositie wordt verwezen naar de vermelde literatuur/

Een alfabetische en overzichtelijke opsomming van internationele en interculturele verklaring van symbolische figuren en kleuren kan worden gevonden in het naslagwerk "Symbole" uit de serie "Herder Lexicon" (1978), een rijk geïllustreerd naslagwerk. Hierin worden herkomst en betekenis verklaard van alle belangrijke tekens en symbolen. Het behandelt sprookjesmotieven, Egyptische, oud-Oriëntaals, Chinese, Japanse, Afrikaanse en Indiaanse symbolen, zoals dieren, planten, werktuigen en natuurverschijnselen.

Daarnaast geven de hierboven reeds genoemde boeken van Ursula Eschenbach en C.G. Jung ook nog ruimschoots voorbeelden van duiding van dit soort symbolen in een therapeutisch en creatief beeldend proces (Eschenbach, 1978, Jung 1966, 1991.)

HOOFDSTUK 4      HET INTERPRETEREN VAN SYMBOLEN

Uit voorgaande hoofdstukken zijn enkele wegen onderzocht die zouden kunnen leiden tot het uiten en daarna begrijpen van symbolen in een beeldend werkstuk. Concluderend kan gesteld worden dat we belangrijke wegwijzers daarvoor zijn tegengekomen. Nog enkele bijzondere opmerkingen wil ik nog vermelden.

4.1. Effecten van het interpreteren

Bij het onderzoeken naar het voorkomen en verklaren van symbolen in beeldend werk kwamen de volgende opmerkingen als waarschuwing naar voren:

Jung waarschuwt tegen het overschatten van het willen-begrijpen van het inhoudelijke aspect van vormgeving, wanneer dat aan intellectuele analyse en interpretatie wordt onderworpen, 'omdat het wezenlijke symbolische karakter van het object verloren kan gaan.' (Jung, 1987.)

Ook Johannes Itten waarschuwt: 'Wie in de schilderijen van Francesca, Rembrandt. Breughel en vele andere meesters slechts de objectieve werkelijkheid en de symbolische inhoud ziet, voor hem blijft hun artistieke kracht en schoonheid verborgen.' (Itten, 1961, blz. 95.)

Het gevaar is derhalve dat we bij een analyse van een werkstuk op haar, symbolische en psychologische inhoud verstrikt raken in een overwaardering van het willen-weten.

Zo stelt de Gestallttherapie-gedachte vast: 'Het geheel is meer dan de som der delen' waarmee in de context van symboolduiding de waarschuwing begrepen kan worden om niet gefixeerd te raken op details., doch dat het grote geheel pas een meerwaarde heeft. Zoals we de melodie kan kunnen horen als de noten met elkaar in harmonie worden gespeeld.

Jung zegt: 'Wanneer men erin geslaagd is de onbewuste inhoud vorm te geven en de betekenis ervan te begrijpen, dan rijst de vraag hoe het Ik tegenover de situatie staat. Daarmee begint de uiteenzetting tussen het Ik en het onbewuste.' (Jung, 1967 in 'De transcedente functie.')

Ook I. Riedel (Maltherapie, 1992) gaat ervan uit dat na het intellectueel en emotioneel begrijpen van een werkstuk inzicht kan ontstaan en een genezingsproces tot stand kan komen. Zij wijst ook op het belang dat therapeut en cliënt over het gemaakte beeld en de duiding moeten kunnen spreken. Zij noemt het belang van het intellectueel en emotioneel begrijpen dat kan plaatsvinden in een dialoog tussen cliënt, mede-cliënten en de therapeut. Dit kan volgens haar pas bestaan in een '[..] empathisch tragenden Gesprächsatmosphäre, die dem 'Mutter-feld, in dem schöpferische Arbeid geschieht, entspricht.'(Riedel, 1992, blz. 46.)

Tenslotte zij vermeld dat vrijwel in alle literatuur over de duiding van symbolen in een therapeutisch proces nadrukkelijk wordt gewezen op het belang van het kennisnemen van de persoonlijke levens- en culturele omstandigheden, de levensgeschiedenis en de individuele relatie tot de symbolen van de betrokken persoon.

In de werkstukken die ontstaan in de creatieve therapie kijken we naar de mate waarin de cliënt geslaagd is uitdrukking te geven aan zijn gevoelens en wat de betekenis is van de symbolen in beeldende werkstukken.

Sommige cliënten leggen zelf de betekenis van het beeld uit, wat op zichzelf een nieuwe creatie kan zijn, of ze zeggen: het is niet nodig het beeld uit te leggen, het beeld spreekt voor zichzelf.'

4.1. Aandachtspunten bij het interpreteren.

In voorgaande hoofdstukken zijn we op zoek gegaan naar theoretische achtergronden die ons kunnen helpen bij het ontcijferen en interpreteren van symbolen in een beeldend werkstuk.

Resumerend kan gesteld worden dat onderstaande punten een rol spelen:

1. de symbolische betekenis van de kleuren, vormen en de indeling van de ruimte.

2. De algemene symbolische betekenissen van figuren, mensen en natuurverschijnselen.

3. De persoonlijke levensgeschiedenis van de maker en zijn relatie tot de symbolen.

4. De betekenis van een metaforische uitdrukking.
(Een metafoor is een overdrachtelijke  uitdrukking, die berust op een vergelijking (bijv. De kameel is het schip van de woestijn (Van Dale) In een creatieve therapiesituatie kan gezegd of getekend worden: 'Mijn rug draagt de last van de hele wereld.')

5. De uitleg die de maker zelf kan geven over de eventuele betekenis.

6. De mogelijkheden die zijn gebruikt om onbewuste gevoelens beeldend uit te drukken.

In de scriptie volgen hierna 2 praktijkvoorbeelden. Om privacyredenen kunnen deze hier niet getoond worden.

EINDCONCLUSIE

Zowel uit het theoretische gedeelte, het literatuuronderzoek en de praktijkvoorbeelden blijkt toch wel hoe ingewikkeld het is om te komen tot een interpretatie van symbolen in het beeldende vlak. Dikwijls is de betekenis van symbolen veelzijdig en zelfs met elkaar in tegenspraak. Maar is de menselijke geest met zichzelf ook niet in tegenspraak? We kunnen haten en liefhebben tegelijk, en 'iedereen wil oud worden, maar niemand wil het zijn.' En neem de filosofische uitspraak:'We leven om te sterven.'

De beantwoording van de vraag hoe symbolen in beeldend werk kunnen worden geïnterpreteerd lijkt om een objectieve benaderingswijze te vragen. Maar de subjectieve interpretaties kunnen van grote invloed zijn bij het zien van een beeldend werkstuk en kunnen misschien nooit helemaal los gelaten worden om een objectieve interpretatie toe te laten.

Na bestudering van de vermelde literatuur over interpretatie en duiding van symbolen kan samenvattend gesteld worden dat met inachtneming van kennis van universele, algemeen menselijke verklaring van symbolen, de persoonlijke levensgeschiedenis van de cliënt en zijn relatie tot die symbolen, de associaties die beelden oproepen en tenslotte de emotionele en rationele communicatie tussen cliënt en therapeut over de eventuele betekenis van een symbool tot een verantwoorde interpretatie kan worden gekomen.

De tekeningen (niet in deze versie beschikbaar) die op de vermelde en onderzochte literatuur zijn getoetst laten een significante betekenis zien bij het interpreteren van de symbolen.

Naar mijn mening is het daarom wel mogelijk indien zorgvuldig de aandachtspunten zoals genoemd in hoofdstuk IV.1.1. in acht genomen worden om de sleutel te vinden waarmee een toegang kan worden verkregen tot een verklaring van de betekenis van een tekening of schilderij van cliënten in de creatieve therapie. De wijze waarop met het interpreteren van symbolen in een therapeutisch proces met cliënten dient te worden omgegaan lijkt mij echter een apart onderwerpo van studie en werd in het kader van de vraagstelling in deze scriptie niet uitvoerig behandeld.

Los gezien daarvan lijkt mij een nadere kennismaking met bestaande theorieën over de betekenis en interpretatie van symbolen in beeldende werkstukken een nuttige aanvulling voor de opleiding van creatief therapeuten beeldend.

literatuur

Bach. S. Spontanes Malen schwerkranker Patienten in: Acta Psychosomatica & Documenta. Geigy Basel, 1966.

Dieckman, H. Omgaan met dromen Lemniscaat b.v. Rotterdam, 1981

Ehrenzweig, A. The psychoanalysis of artistic vision and hearing, an introduction to a theory of unconscious perception Sheldron Press, London 1975 (Ned. vert. door H. Smitskamp, Hogeschool Midden Nederland Amersfoort 1986.)

Eschenbach U (Hrsg) Das Symbol im therapeutisch Prosesz bei Kinder und Jugendlichen  by Verlag Adolf Bonz GmbH, Stuttgart, 1978.

Fontana, D. The secret language of symbols; a visual key to symbols  and their meanings London, Pavillon 1993.

Heis, R/Halder P. Der Farbpyramidentest (Gemeinschaftarbeit aus dem Institut für Psychologie und Characterologie an der Universität Freiburg) Bern 1951

Heller, E. Kleur, symboliek, psychologie, toepassing Vert. uit het Duits door Emiel Stevens. Utrecht, het Spectrum, 1990.

Gids voor de afdeling West-Azië (1989) Allard Pierson Museum te Leiden. Themanummer van Phoenix, Bulletin, uitgegeven door het Vooraziatisch-Egyptisch Genootschap Ex Oriente Lux, 34 te Leiden. Hoofdstuk 4, Het schrift, blz. 46 e.v.

Graetz H.R. The symbolic language of Vincent van Gogh New York-Toronto-London, 1963

Itten, J. Kleurenleer elfde druk, Cantecleer b.v. De Bilt 1992

Herder Lexicon Symbole Verlag Herder Freiburg im Breisgau, 5e druk (1978)

Gay, P. Sigmund Freud; zijn leven, zijn levenswerk Tirion, Baarn (1988)

Gendlin, E.T. Foccusing Revised edition, New York: Bantam Books (1981)

Jacobi, J. Dr. De psychologie van Carl G. Jung; een inleiding tot zijn werk (vert. uit het Duits door M. Drukker) Cothen, Servire III, 1992

Janssen, M. Dr. Dat zegt me iets De rol van expressie en communicatie in de relatie tussen mensen Dekker & van de Vegt, Nijmegen, 1985.

Jung C.G. De mens en zijn symbolen Rotterdam, Lemniscaat 1966.

Jung C.G. Ziele der Psychotherapie Gesammelten Werke Bd. Olten 1972.

Jung C.G. Beelden uit mijn leven Lemniscaat 1987,

Jung C.G. Archetype en het collectief onbewuste hoofdstuk: 'De transcedente functie' verzameld werk, 1967

Jung C.G. Archetypen  Ned. Vert. Servire Uitgevers BV, Cothen (Kostmos pocket) Oorspronkelijke titel: 'Von den Wurzeln des Bewusstseins: Studien über den Archetypes. (Rascher, Zürich) 1991.

Kast, V. De vrije wereld van de verbeelding Lemniscaat b.v. Rotterdam, 1989.

Kris, E. De esthetische illusie Vert. uit het Duits door Anette Bakker, Meppel Boom, 1989

Kliphuis, M. in 'Bij wijze van spelen'  hoofdstuk 2, door Lex Wils (red.) Samson uitg. Alphen a.d. Rijn/Brussel 1979.

Lüscher M. Der Lüscher Test, Persönlichkeitbeurteilung durch Farbwahl. Reinbek, 1971.

Medhananda u. Yvonne Artaud Der Weg des Horus, Bilder des inneren Weges im alten Agypten (Therapeutische Konzepte des Analytische Psychologie C.G. Jung  herausgegeben von Dr. Ursula Eschenbach d.8) Bonz Verlag GMBH Fellbach 1991.

Riedel I. Mahltherapie, Eine Einführung auf der Basis der Analytischen Psychologie von C.G. Jung. Mit Beitragen von Christa Henzler, Stuttgart, Kreuz Verlag 1992

Riedel I. Farben, in Religion, Gesellschaft, Kunst und Psychotherapie Kreuz Verlag Stuttgart(8 Auflage 1983)

Riedel I. Formen, Kreis, Kreuz, Dreieck, Quadrat und Spirale Kreuz Verlag Stuttgart, 1985

Riedel, I. Bilder, in Therapie, Kunst und Religion, Wege zur Interpretation 2e Auflage, Kreuz Verlag, Stuttgart, 1991.

Schmeer G. Heilende Bäume, Baumbilder in der psychotherapeutischen Praxis (Leben, lernen 70) Pfeiffer, 1978.

Wils, L. Bij wijze van spelen, creatieve processen bij vorming en hulpverlening 1e druk, 4e oplage. Samson Uitg. Alphen aan de Rijn/Brussel

Theresa Foks,creatief therapeut (geregistreerd)
zandspeltherapeut ISST

Praktijk Op Zolder
Molvense Erven 182
5672 HR Nuenen
tel.040- 284 74 18

Heb je vragen? stuur mij een e-mail: opzolder@onsnet.nu

terug naar startpagina

Copyright © 2005 Praktijk voor Creatieve Therapie Op Zolder. Alle rechten voorbehouden.
Laatst bijgewerkt: 9 augustus 2005